گزارش‌های اقتصاد

کشاورزی، کهن‌ترین ستون تمدن بشر، امروز نیز نقشی بنیادین در اقتصاد و امنیت جهانی ایفا می‌کند. هرچند سهم آن از تولید ناخالص داخلی در دهه‌های اخیر کاهش یافته، اما ارزش افزوده‌ واقعی و سرانه‌ تولید کشاورزی در جهان روندی صعودی داشته است. پیشرفت فناوری، سرمایه‌گذاری خارجی و گسترش بهره‌وری منابع موجب شده این بخش از فعالیتی سنتی به صنعتی راهبردی و دانش‌محور تبدیل شود. بااین‌حال، فشار جمعیت، تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع طبیعی، تداوم مسیر فعلی را ناممکن ساخته است. آینده‌ کشاورزی در گرو تغییر پارادایم است؛ از تولید بیشتر به تولید پایدارتر؛ از وابستگی صرف به خودکفایی هوشمند؛ و از اتکای سنتی بر زمین، به اتکای آگاهانه بر دانش و فناوری.

بخش کشاورزی به ‌عنوان یکی از ارکان اصلی امنیت غذایی و رشد اقتصادی، در دهه‌ پیش رو با تحولات گسترده‌ای روبه‌رو خواهد بود. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که با افزایش جمعیت و تغییر الگوی مصرف، تقاضا برای محصولات کشاورزی به‌ طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد و ارزش تولید جهانی این بخش تا سال ۲۰۳۴ رشد چشمگیری خواهد داشت. در کنار این روند، چالش‌هایی نظیر محدودیت منابع آب، تغییرات اقلیمی، کاهش زمین‌های حاصل‌خیز و فشار بر اکوسیستم‌های طبیعی، آینده‌ کشاورزی را با ریسک‌هایی جدی مواجه خواهند کرد. بنابراین، رهایی از این چالش‌ها و تبدیل آن‌ها به فرصت‌هایی بی‌بدیل برای رشد و توسعه اقتصادی دنیا، باید در راس بررسی‌ها و تحلیل‌های دنیای امروز قرار گیرد، بدون شک در این برهه حساس، به کارگیری دانش روز و تکنولوژی‌های نوین به منظور ارتقای بهره‌وری تولید و حفاظت از منابع ارزشمند طبیعی، به منزله بازویی قدرتمند، یکی از راهکارهایی است که بشر را به سمت کم‌اثر کردن چالش‌های مطرح‌شده سوق می‌دهد.

در سال‌های اخیر، همواره از موضوع برخورداری ایران از ذخایر انرژی‌ فسیلی به عنوان مزیتی ویژه برای تامین انرژی پایدار کشور یاد شده است؛ با این حال، نگرانی‌های بسیاری نیز در خصوص منفی شدن تراز تولید و مصرف گاز به عنوان منبع اصلی تامین انرژی اولیه ایران و به دنبال آن در مخاطره قرار گرفتن تامین انرژی مطرح شده است، زیرا توسعه ظرفیت‌های تولید نفت و گاز، همگام با رشد تقاضا و مصرف، به سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی نیاز دارد که در شرایط فعلی اقتصادی کشور منطقی به نظر نمی‌رسد. در چشم‌انداز ۱۴۰۴، هدف‌گذاری انجام‌شده برای حوزه انرژی، تبدیل شدن ایران به دومین تولیدکننده بزرگ نفت، رسیدن به جایگاه دوم در بازار جهانی گاز و ارتقای ظرفیت نیروگاهی کشور به ۱۲۰ هزار مگاوات است که تحقق آن می‌تواند رشد قابل توجهی را در مصرف فلزات ایجاد کند.

آب و انرژی دو مولفه اساسی در بخش کشاورزی به شمار می‌آیند که نقش تعیین‌کننده‌ای در ایجاد ارزش افزوده، امنیت غذایی و توسعه اقتصادی ایفا می‌کنند. کشاورزی به ‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده منابع آب شیرین جهان، به ‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، نیازمند مدیریت هوشمندانه منابع برای جلوگیری از تشدید بحران آب و افزایش بهره‌وری است. اتخاذ الگوهای کشت مناسب، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین آبیاری، بهبود کیفیت خاک و توسعه گیاهان مقاوم، از مهم‌ترین راهبردهای افزایش تولید به ازای هر واحد آب مصرفی به‌ شمار می‌روند. در کنار آن، انرژی نیز به‌عنوان پیشران کشاورزی مدرن، از پمپاژ آب تا فرآوری محصولات نقشی حیاتی ایفا می‌کند و دسترسی پایدار و کارآمد به آن موجب کاهش هزینه‌ها، ارتقای بهره‌وری، توسعه سامانه‌های گلخانه‌ای و حرکت به‌سوی کشاورزی هوشمند و کم‌کربن می‌شود. روندهای جهانی نشان می‌دهند که کشورها بسته به سطح توسعه، الگوهای متفاوتی در مصرف آب و انرژی دارند؛ اما در مجموع دستیابی به تولید پایدار و ثروت‌آفرین در کشاورزی، در گرو مدیریت پایدار منابع آب، بهبود بهره‌وری انرژی و توسعه فناوری‌های مدرن در این بخش است.

صنعت کشاورزی از جنبه‌های مختلفی مانند تامین امنیت و سلامت غذایی، رشد و توسعه اقتصادی و ایجاد فرصت‎های شغلی اهمیت دارد. این صنعت برای کشورهای کمتر توسعه‌یافته، که برای رشد و پیشرفت اقتصاد خود به تولید ناخالص داخلی بیشتری نیاز دارند، اهمیتی دوچندان می‌یابد. استفاده از سیستم‌های مکانیزه برای کشت محصولات و پرورش انواع دام، طیور و ماهی‌ها نقش بسزایی را در توسعه کشاورزی ایفا می‌کند. ایجاد و توسعه ظرفیت‌های جدید برای افزایش بهره‌برداری از بخش‌های مختلف این صنعت مستلزم مصرف حجم قابل توجهی از فلزات است. بر همین اساس، برای افزایش ظرفیت‌های تولید صنایع کشاورزی مطابق با برنامه توسعه کشور، می‌توان چشم‌اندازهای مختلفی را برای مصرف فلزات در کشور متصور بود.

تجارت‌ برون‌مرزی یکی از عوامل اصلی رشد و پویایی اقتصاد کشورها به شمار می‌آید. از این رو، کشورها می‌کوشند تا جایگاه مناسبی را در عرصه تجارت بین‌المللی کسب کنند. برخورداری از این جایگاه، مستلزم تبادل دوجانبه محصولات است. بررسی آمار تجاری کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد که این کشورها خود بزرگ‌ترین واردکنندگان جهان نیز به شمار می‌روند. در واقع این کشورها، با واردات مواد اولیه و منابع انرژی، زمینه را برای توسعه صنایع خود ایجاد می‌کنند. علاوه بر این، ورود کالاهای ساخته‌شده خارجی به بازارهای کشورها می‌تواند موجب افزایش قدرت رقابت محصولات با نمونه‌های خارجی و در نتیجه، توسعه صادرات و افزایش درآمدها شود. نتایج مثبت واردات کالاهایی با اهمیت بالاتر، در کشورهای کمتر توسعه‌یافته بیشتر نمایان می‌شود. از طرف دیگر، باید توجه داشت که سیاست‌گذاری‌های نامناسب در زمینه واردات کالاهای غیرضروری نیز می‌تواند پیامدهای مخربی را برای اقتصاد و تولیدات صنعتی به دنبال داشته باشد.