برآورد مصرف فلزات صنایع کشتی‌سازی و قایق‌سازی در سوئد

صنایع تولید کشتی و قایق سازی در سوئد ریشه‌ای عمیق در تاریخ صنعتی و دریامحور این کشور دارند و همواره به عنوان یکی از بازوهای تخصصی و فناورمحور اقتصاد صنعتی سوئد شناخته شده‌اند. موقعیت جغرافیایی کشور، دسترسی گسترده به آب‌های آزاد و داخلی، و وابستگی ساختاری به حمل و نقل دریایی، از همان ابتدا زمینه شکل‌گیری یک صنعت کشتی سازی متمایز و دانش‌بنیان را فراهم کرده است. برخلاف بسیاری از کشورهای فعال در این حوزه که تمرکز خود را بر تولید انبوه کشتی‌های تجاری بزرگ قرار داده‌اند، مسیر توسعه این صنعت در سوئد به سمت طراحی و ساخت شناورهای پیشرفته، تخصصی و با ارزش افزوده بالا هدایت شده است.

در دهه‌های اخیر، این صنعت به تدریج از یک فعالیت صرفاً تولیدمحور فاصله گرفته و به یک اکوسیستم صنعتی پیچیده تبدیل شده که طراحی مهندسی، فناوری‌های دریایی، سامانه‌های پیشرفته ناوبری، ایمنی و بهره‌وری انرژی را در کانون توجه قرار می‌دهد. پیوند تنگاتنگ با صنایع دفاعی، حمل و نقل پیشرفته، انرژی‌های دریایی و فناوری‌های زیست‌محیطی باعث شده کشتی سازی و قایق سازی در سوئد نقشی فراتر از یک صنعت مستقل ایفا کند و به عنوان یک حلقه کلیدی در زنجیره ارزش صنایع پیشرفته کشور عمل کند.

از منظر ساختاری، این صنعت شامل طیفی متنوع از فعالیت‌هاست که از تولید کشتی‌های تخصصی، شناورهای خدماتی و تحقیقاتی گرفته تا قایق‌های تفریحی پیشرفته و شناورهای خاص با کاربردهای نظامی و غیرنظامی را در بر می‌گیرد. همین تنوع، زمینه‌ساز شکل‌گیری شرکت‌هایی با تمرکزهای فناورانه متفاوت شده و باعث شده صنعت کشتی و قایق سازی سوئد بیش از آنکه به حجم تولید متکی باشد، بر کیفیت، نوآوری و پاسخ‌گویی به نیازهای خاص بازارهای هدف استوار باشد.

عملکرد توسعه، روندهای تولید

صنایع کشتی و قایق سازی سوئد طی دهه‌های اخیر مسیری متفاوت از تولید انبوه کشتی‌های تجاری را طی کرده و به سمت تمرکز بر بخش‌های تخصصی، فناورمحور و با ارزش افزوده بالا حرکت کرده است. ساخت شناورهای پیشرفته دریایی، کشتی‌های خدماتی، یدک‌کش‌ها، شناورهای پشتیبانی فراساحلی، کشتی‌های تحقیقاتی و انواع قایق‌های حرفه‌ای و تفریحی، ستون فقرات فعالیت این صنعت را تشکیل می‌دهد. این تغییر جهت، در واکنش به رقابت شدید جهانی در بازار کشتی‌های بزرگ تجاری و انتقال بخش عمده تولید انبوه به آسیا شکل گرفته و باعث شده سوئد جایگاه خود را در زنجیره ارزش بالادستی و تخصصی صنعت دریایی تثبیت کند.

رشد و پایداری این صنعت به شدت تحت تأثیر پیوند آن با صنایع مهندسی پیشرفته، الکترونیک دریایی، سیستم‌های پیشران، طراحی بدنه و فناوری‌های دیجیتال قرار دارد. توسعه شناورهای کم‌مصرف، کاهش آلایندگی، بهبود بهره‌وری انرژی و استفاده از راهکارهای هوشمند در ناوبری و کنترل، از محورهای اصلی سرمایه‌گذاری و توسعه در این بخش بوده است. همین رویکرد باعث شده تولیدکنندگان سوئدی در بازارهای خاصی مانند کشتی‌های سازگار با الزامات زیست محیطی سختگیرانه، ناوگان خدماتی برای انرژی‌های دریایی و شناورهای ویژه برای شرایط آب‌وهوایی شمال اروپا، مزیت رقابتی قابل توجهی کسب کنند

نمودار 1. ارزش تولید صنایع قایق‌سازی و کشتی‌‌سازی کشور سوئد

در عین حال، این صنعت با چالش‌هایی ساختاری نیز مواجه است. نوسانات تقاضای جهانی، هزینه بالای نیروی کار، الزامات سختگیرانه زیست محیطی و فشارهای ناشی از زنجیره تامین بین‌المللی، از جمله عواملی هستند که بر ظرفیت تولید و سودآوری شرکت‌ها اثر می‌گذارند. با این حال، وجود نیروی انسانی متخصص، سابقه طولانی در مهندسی دریایی، دسترسی به زیرساخت‌های بندری پیشرفته و حمایت سیاست‌های صنعتی در حوزه حمل‌ونقل پایدار، زمینه حفظ و تقویت جایگاه این صنعت را فراهم کرده است.

بررسی آمارها نیز نشان می‌دهد صنایع کشتی‌سازی و قایق‌سازی سوئد طی دو دهه اول قرن بیست‌ویکم روندی متغیر اما با شیب کلی صعودی را تجربه کرده است. در سال 2000، ارزش تولید این بخش 679 میلیون دلار بود و پس از نوساناتی در سال‌های ابتدایی، به اوج 954 میلیون دلار در سال 2007 رسید. پس از آن، شاهد کاهش ارزش تولید بودیم به‌طوری که در سال 2014 به 523 میلیون دلار رسید، پایین‌ترین میزان در بازه مورد بررسی، که نشان‌دهنده تأثیر چالش‌های اقتصادی و کاهش سفارشات دریایی در آن دوره است. از سال 2015، روند تولید آرام آرام بهبود یافت و با شیبی پایدار تا سال 2022 ادامه پیدا کرد، به طوری که ارزش تولید به 795 میلیون دلار رسید.

پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که این صنعت تا سال 2030 روندی ملایم و پایدار صعودی خواهد داشت و ارزش تولید به حدود 793 میلیون دلار خواهد رسید. این امر حاکی از ثبات نسبی بازار و استمرار تقاضا برای کشتی‌ها و قایق‌های تجاری و تفریحی است. این رشد تدریجی، در کنار بهبود فناوری و تمرکز بر کیفیت تولید، نشان می‌دهد که صنعت کشتی‌سازی سوئد توانسته است بعد از دوره‌های افت، مسیر خود را به سمت بازسازی و توسعه پایدار هموار کند.

ارزش مصرف فلزات

صنایع کشتی و قایق‌سازی سوئد به‌طور مستقیم و ساختاری با بازار مصرف فلزات پایه در ارتباط هستند و این ارتباط یکی از ویژگی‌های ذاتی این بخش صنعتی محسوب می‌شود. ماهیت محصولات این صنعت، از شناورهای تجاری و خدماتی گرفته تا قایق‌های تفریحی پیشرفته، به‌گونه‌ای است که بخش قابل توجهی از ارزش افزوده آن بر پایه استفاده گسترده از فلزات مهندسی‌شده شکل می‌گیرد. فولاد به‌عنوان ستون اصلی سازه‌ای در کشتی‌های بزرگ، شناورهای کاری و تجهیزات دریایی سنگین، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری بدنه، شاسی و اجزای باربر ایفا می‌کند و همچنان یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید در این صنعت به شمار می‌رود.

در کنار فولاد، آلومینیوم جایگاهی رو به رشد در صنایع کشتی‌سازی سوئد دارد؛ به‌ویژه در بخش قایق‌های سبک، شناورهای تندرو، کشتی‌های خدماتی خاص و پروژه‌هایی که کاهش وزن، بهبود بهره‌وری انرژی و افزایش مانورپذیری اهمیت بالایی دارند. استفاده از آلومینیوم امکان طراحی‌های پیشرفته‌تر، کاهش مصرف سوخت و افزایش طول عمر عملیاتی شناورها را فراهم کرده و به همین دلیل، همسو با رویکردهای نوین این صنعت، سهم آن در ترکیب مصرف فلزات افزایش یافته است.

نمودار 2. ارزش مصرف فلزات در صنایع قایق‌سازی و کشتی‌‌سازی کشور سوئد

مس نیز اگرچه در مقایسه با فولاد و آلومینیوم سهم کمتری از نظر وزنی دارد، اما از منظر کارکردی نقشی حیاتی در صنایع کشتی و قایق‌سازی ایفا می‌کند. سیستم‌های الکتریکی، تجهیزات ناوبری، سامانه‌های کنترلی، ارتباطی و تأسیسات داخلی شناورها وابستگی بالایی به مصرف مس دارند و با پیچیده‌تر شدن فناوری‌های مورد استفاده در شناورهای مدرن، اهمیت این فلز در زنجیره تولید این صنعت تقویت شده است. در مجموع، صنایع کشتی‌سازی سوئد نه‌تنها مصرف‌کننده مستقیم فلزات پایه هستند، بلکه از طریق حرکت به سمت شناورهای پیشرفته‌تر و کارآمدتر، الگوهای مصرف فلزات را نیز به‌تدریج دستخوش تحول می‌کنند.

برآوردها نیز نشان می‌دهد مصرف فولاد در صنایع کشتی‌سازی و قایق‌سازی سوئد طی دو دهه اخیر روندی صعودی و پایدار داشته است. در سال ۲۰۰۰ میزان مصرف فولاد 5.2 میلیون دلار بوده و این مقدار تا سال ۲۰۲۲ به 8.7 میلیون دلار افزایش یافته است. این افزایش به صورت نسبتا یکنواخت بوده و تنها در برخی سال‌های میانی مانند ۲۰۰۹ و ۲۰۱۳ کاهش‌های جزئی مشاهده می‌شود که می‌تواند ناشی از رکودهای کوتاه‌مدت اقتصادی یا نوسانات تولید باشد. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد مصرف فولاد تا سال ۲۰۳۰ در سطوح حدود 8.7 میلیون دلار برسد و این روند، اهمیت فولاد به‌عنوان اصلی‌ترین ماده مورد استفاده در بدنه و سازه‌های کشتی و قایق را تأیید می‌کند.

مصرف آلومینیوم نیز طی این دوره روندی افزایشی داشته است، اگرچه نوسانات بیشتری نسبت به فولاد نشان می‌دهد. میزان مصرف آلومینیوم از 1.1 میلیون دلار در سال ۲۰۰۰ به 2.3 میلیون دلار در سال ۲۰۲۲ رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ به 2.2 برسد. این روند بیانگر گرایش صنایع کشتی‌سازی به استفاده از فلزات سبک برای کاهش وزن و بهبود بهره‌وری سوخت است، هرچند که مقاطع زمانی کوتاه‌مدت کاهش مصرف نشان‌دهنده تأثیر شرایط اقتصادی یا تغییرات در فناوری تولید است.

مصرف مس در این صنعت نیز روندی قابل توجه و پیوسته دارد. میزان مصرف مس در این صنعت در سال ۲۰۰۰ حدود یک میلیون دلار بوده و تا سال ۲۰۲۲ به 5.5 میلیون دلار افزایش یافته است. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد این مقدار تا سال ۲۰۳۰ به 6.8 میلیون دلار خواهد رسید. افزایش مصرف مس منعکس‌کننده اهمیت بالای این فلز در سیستم‌های برقی و کابل‌کشی کشتی‌ها است و با توسعه فناوری‌های مدرن و تجهیزات الکترونیکی پیشرفته در ساخت کشتی‌ها و قایق‌ها همزمان بوده است.

• صنایع ریلی و دریایی