جایگاه شرکت ملی مس در توسعه اقتصادی کشور

مقدمه

نخستین لازمه توسعه اقتصادی پایدار و متوازن در کشور، شناخت مزیت‌های نسبی مناطق مختلف و ایجاد زیرساخت‌ها برای هدایت صحیح سرمایه‌ها و منابع برای تولید ثروت و ایجاد ارزش افزوده است. برخورداری ایران از ذخایر معدنی گسترده و متنوع یکی از پتانسیل‌های قدرتمند اقتصادی محسوب می‌شود که بهره‌برداری از آن‌ها می‌تواند گام بلندی در مسیر توسعه اقتصادی منطقه‌ای کشور باشد. این مسئله در مورد فلز مس از اهمیت بسیار بالاتری برخوردار است؛ زیرا تقاضای روبه‌رشد مس در دنیا، در کنار محدودیت‌ ذخایر آن، این فلز را به محصولی استراتژیک در اقتصاد جهان بدل ساخته است. مس نسبت به سایر فلزات پایه از بیشترین حاشیه سود ناخالص برخوردار است. متوسط قیمت تمام‌شده برای تولید فلز مس حدود 2 هزار و 800 دلار و میانگین قیمت فروش آن در طول پانزده سال گذشته بیش از 6 هزار و 660 دلار بوده است. گفتنی است که در حال حاضر، قیمت هر تن مس به بیش از 9 هزار و 500 دلار افزایش یافته است. با توجه به این مسئله، بدیهی است که توسعه زنجیره مس چه تاثیرات مثبت اقتصادی‌ای برای اقتصاد کشور به دنبال خواهد داشت.

شرکت ملی صنایع مس ایران، به عنوان متولی اصلی صنعت مس کشور، بزرگ‌ترین تولیدکننده مس معدنی و تصفیه‌شده در منطقه خاورمیانه و در زمره بیست شرکت برتر تولیدکننده این فلز سرخ‌رنگ در جهان به شمار می‌رود که زنجیره کامل تولید مس از اکتشاف ذخایر، استخراج معدن، تولید کنسانتره، ذوب، پالایش و تولید کاتد مس را در خود جای داده و به این ترتیب توانسته است حداکثر ارزش افزوده را از این پتانسیل ارزشمند نصیب اقتصاد کشور و استان‌های محل فعالیت خود کند.

چشم‌انداز توسعه‌ در صنعت مس

در حال حاضر، ایران با دارا بودن حدود 41.5 میلیون تن مس محتوی، حدود 4.8 درصد از ذخایر جهانی مس را در اختیار دارد، در حالی که سهم ایران از تولید مس معدنی دنیا حدود 1.6 درصد است. همین مسئله خود گویای لزوم توسعه سرمایه‌گذاری‌ها در توسعه زنجیره تولید مس در کشور است؛ زیرا با توجه به چشم‌اندازهای آتی بازار مس و نیز ظرفیت‌های موجود در کشور، این پتانسیل وجود دارد که میزان ارزآوری صنعت مس برای کشور از میانگین سالانه حدود 2 میلیارد دلار در پانزده سال اخیر حتی به بیش از 10 میلیارد دلار نیز برسد.

در حال حاضر، ایران با دارا بودن حدود 41.5 میلیون تن مس محتوی، حدود 4.8 درصد از ذخایر جهانی مس را در اختیار دارد، در حالی که سهم ایران از تولید مس معدنی دنیا حدود 1.6 درصد است

در زنجیره تولید مس، بیشترین حاشیه سود به حلقه‌های نخست اختصاص دارد، به طوری که حدود 80 درصد از کل سود قابل‌دسترسی در زنجیره مس به حوزه معدن و فراوری تا تولید کنسانتره مس تعلق دارد. در حال حاضر شرکت ملی صنایع مس ایران از ظرفیت تولید حدود 1.2 میلیون تن کنسانتره در سال بهره می‌برد که از این میزان 300 هزار تن در استان آذربایجان شرقی و مجتمع مس سونگون و 900 هزار تن در استان کرمان واقع شده است. البته شرکت ملی صنایع مس ایران، با توجه به اهمیت بالای حلقه‌های نخست در ایجاد ارزش افزوده در زنجیره مس، در برنامه جامع توسعه خود، استراتژی‌ها و طرح‌های توسعه مهمی را برای این بخش پیش‌بینی کرده که بهره‌برداری از آن‌ها ظرفیت فعلی را، که در طول مدت حدود چهار دهه ایجاد شده است، ظرف چند سال با رشد بیش از 100 درصدی به حدود 2.5 میلیون تن خواهد رساند.

نمودار 1. ارزش افزوده ایجاد‌شده در زنجیره مس شرکت ملی صنایع مس ایران به تفکیک استان

حلقه بعدی زنجیره تولید پیرومتالورژی مس، ذوب و پالایش است که اگرچه نسبت به حلقه‌های نخست حاشیه سود کمتری دارد، توسعه آن موجب تکمیل زنجیره ارزش مس در کشور و تامین نیاز صنایع پایین‌دست کشور خواهد بود. هم‌اکنون شرکت ملی صنایع مس ایران از ظرفیت تولید 400 هزار تن کاتد برخوردار است که از این میزان 280 هزار تن در مجتمع سرچشمه و 120 هزار تن در شهربابک در استان کرمان واقع شده است. گفتنی است که در آخرین سند چشم‌انداز توسعه شرکت ملی صنایع مس ایران، تولید 639 هزار تن مس محتوی ماده معدنی و 550 هزار تن مس کاتدی در سال 1410 هدف‌گذاری شده است.

پایگاه‌های اصلی صنعت مس در کشور

قرارگیری دو معدن بزرگ مس کشور یعنی معدن سرچشمه و معدن سونگون در استان‌های کرمان و آذربایجان شرقی موجب شده است تا تقریبا تمام فعالیت‌های شرکت ملی صنایع مس ایران در حوزه زنجیره مس در این دو استان انجام شود. این امر، با توجه به ابعاد و گستردگی فعالیت‌های این واحدها، تاثیر قابل‌ملاحظه‌ای بر جنبه‌های مختلف اقتصادی این مناطق نظیر سطح اشتغال، رونق کسب‌وکارهای محلی و مهاجرت معکوس به این مناطق داشته است. بر اساس برآوردها، ارزش افزوده حاصل از تولید کنسانتره شرکت ملی صنایع مس ایران در استان کرمان از حدود 29 هزار و 297 میلیارد ریال در سال 1392 به بیش از 118 هزار و 898 میلیارد ریال در سال 1398 رسیده است. این شرکت همچنین در سال 1398، از محل تولید کاتد، 11 هزار و 910 میلیارد ریال ارزش افزوده در استان کرمان ایجاد کرده است.

در مجموع می‌توان گفت که ارزش افزوده ایجادشده توسط شرکت ملی صنایع مس ایران در استان کرمان در سال 1398 بیش از 130 هزار و 808 میلیارد ریال بوده است که در مقایسه با سال 1392، افزایشی 3.3 برابری را نشان می‌دهد. افزایش حدودا 44 درصدی تولید کنسانتره و 32 درصدی تولید کاتد مس و نیز افزایش قیمت‌های جهانی این فلز موجب شده است تا صنعت مس در سال‌های اخیر نقش پررنگ‌تری را در اقتصاد کرمان ایفا کند. بر اساس محاسبات، سهم زنجیره تولید مس شرکت ملی صنایع مس ایران از مجموع تولید ناخالص داخلی استان کرمان در سال 1392 حدود 9 درصد بوده که این عدد در سال 1398 به حدود 12.8 درصد افزایش یافته است.

قرارگیری دو معدن بزرگ مس کشور یعنی معدن سرچشمه و معدن سونگون در استان‌های کرمان و آذربایجان شرقی موجب شده است تا تقریبا تمام فعالیت‌های شرکت ملی صنایع مس ایران در حوزه زنجیره مس در این دو استان انجام شود

در استان آذربایجان شرقی نیز، با توجه به رشد 78 درصدی تولید کنسانتره مس مجتمع سونگون در بازه زمانی مورد بررسی، ارزش افزوده ایجادشده توسط شرکت ملی صنایع مس ایران رشد قابل‌توجهی را تجربه کرده است، به گونه‌ای که این عدد که در سال 1392 به کمتر از 8 هزار میلیارد ریال می‌رسید در سال 1398 تا بیش از 39 هزار و 450 میلیارد ریال افزایش یافت. در واقع فرایند استخراج معدن و تولید کنسانتره مس در مجتمع سونگون در سال 1398 سهمی حدودا 3.4 درصدی از مجموع تولید ناخالص داخلی استان آذربایجان شرقی را به خود اختصاص داده است. البته با توجه به ظرفیت‌های در دست برنامه‌‌ریزی و احداث توسعه ظرفیت‌های تولید کنسانتره و کاتد مس در دو استان کرمان و آذربایجان شرقی، بدیهی است که شرکت ملی صنایع مس ایران در سال‌های پیشِ‌رو نقش پررنگ‌تری را در اقتصاد این دو استان ایفا خواهد کرد و سهم بیشتری را از تولید ناخالص داخلی آن‌ها به خود اختصاص خواهد داد.

نمودار 2. سهم ارزش افزوده ایجاد‌شده در زنجیره مس شرکت ملی صنایع مس ایران از تولید ناخالص داخلی دو استان کرمان و آذربایجان شرقی

• تحلیل
• مس