ماهنامه شماره 187

• تحلیل
• تولید، هزینه و درآمد ملی

غلبه دولت بر فعالیت‌های اقتصادی در ایران طی دهه‌های گذشته پیامدهایی مانند کاهش کارایی، تضعیف رقابت، محدود شدن نوآوری و وابستگی گسترده بنگاه‌ها به منابع و تصمیمات دولتی را به همراه داشته است. این الگو نه‌تنها تاب‌آوری اقتصاد در مقابل شوک‌های داخلی و خارجی را کاهش داده، بلکه زمینه رشد پایدار و مولد را نیز با محدودیت‌های ساختاری مواجه کرده است. در چنین شرایطی، حرکت به سمت توسعه بخش خصوصی ضرورتی برای ارتقای عملکرد اقتصادی و افزایش تاب‌آوری کشور محسوب می‌شود. تحقق این هدف مستلزم آن است که ابتدا آسیب‌ها و گلوگاه‌های ناشی از اقتصاد دولتی در سطوح مختلف شناسایی شوند و سپس مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ و هدفمند برای اصلاح آن‌ها به اجرا درآید. این اقدامات باید فراتر از اصلاحات کوتاه‌مدت باشند و با تمرکز بر سازوکارهای نهادی، ساختار بازار و نظام تخصیص منابع، زمینه توسعه پایدار بخش خصوصی را در حوزه‌های مختلف اقتصادی فراهم کنند.

• تحلیل
• آسیا و اقیانوسیه, آمریکای شمالی و جنوبی, اتحادیه اروپا

آزادسازی اقتصادی، فرایندی یکنواخت و قابل تعمیم به همه کشورها نیست. انتخاب ابزارهای آزادسازی به‌شدت تحت تاثیر نوع و وفور منابع طبیعی، ظرفیت نهادی و حکمرانی و شرایط اقتصادی و مالی هر کشور قرار دارد. تجربه کشورهایی مانند نروژ، اندونزی و کشورهای حاشیه خلیج فارس نشان می‌دهد که دولت‌ها، بسته به موقعیت خود، ترکیب‌های متفاوتی از ابزارهای مالکیتی، قراردادی، مالی، بازارمحور و حاکمیتی را به‌کار گرفته‌اند. در حالی که برخی کشورها با اصلاح رژیم‌های قراردادی و مالی در بخش منابع به جذب سرمایه و افزایش تولید پرداخته‌اند، برخی دیگر با حفظ مالکیت دولتی بر منابع، آزادسازی را به بخش‌های غیرنفتی و ساختارهای تجاری و مالی منتقل کرده‌اند. بنابراین، برخورداری از نتایج مثبت آزادسازی اقتصادی به ویژه برای کشورهای منابع‌محور، نه در تقلید از یک الگوی واحد، بلکه در انطباق هوشمندانه ابزارها با شرایط خاص هر کشور نهفته است.

• تحلیل
• آلومینیوم, محصولات میانی فولاد خام

سیاست‌های حمایتی دولت‌ها از صنایع سنگین، به‌ویژه فولاد، آلومینیوم و مس، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ ظرفیت تولید، ارتقای رقابت‌پذیری و تکمیل زنجیره ارزش صنعتی کشورها ایفا می‌کند. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که ابزارهایی مانند تعرفه‌های تجاری، مقررات زیست‌محیطی همراه با حمایت جبرانی، سیاست‌های انرژی و هدایت سرمایه‌گذاری صنعتی، می‌توانند به‌طور مستقیم بر تصمیمات تولید و سرمایه‌گذاری بنگاه‌های بزرگ اثر بگذارند. این صنایع به دلیل سرمایه‌بری بالا و وابستگی به زیرساخت‌های انرژی و بازارهای جهانی، بدون چارچوب‌های حمایتی هدفمند در معرض کاهش تولید و انتقال فعالیت به سایر کشورها قرار می‌گیرند؛ از این‌رو، حمایت دولتی سنجیده به‌عنوان یکی از ارکان سیاست صنعتی پایدار اهمیت دارد.

• تحلیل
• تولید، هزینه و درآمد ملی

سیاست‌های ارزی در ایران همواره در نوسان میان اقتصاد دولتی و تلاش برای آزادسازی اقتصادی قرار داشته است، به طوری که تعیین نرخ ارز در کشور در راستای تثبیت قیمت‌ها و حمایت از معیشت مردم در دهه‌های گذشته تا حد قابل توجهی تحت کنترل دولت بود اما به‌تدریج و هم‌زمان با فاصله گرفتن از اقتصاد کاملا دولتی، سازوکارهای بازار عرضه و تقاضا نقش پررنگ‌تری در تعیین نرخ ارز ایفا کردند. این گذار، منجر به استفاده از ابزارهایی مانند ارز ترجیحی، نظام‌های چندنرخی و سیاست‌های تعدیل‌کننده نرخ ارز شد. اگرچه این سیاست‌ها در کوتاه‌مدت توانستند از تولیدکنندگان حمایت و بخشی از فشار تورمی را مهار کنند، اما در بلندمدت پیامدهایی نظیر افزایش تورم مزمن، گسترش رانت و فساد، ناکارآمدی تخصیص منابع و کاهش شفافیت اقتصادی را به همراه داشتند. در نتیجه، انباشت این ناکارآمدی‌ها به‌تدریج تاب‌آوری اقتصاد ایران را در برابر تحریم‌ها و شوک‌های بیرونی تضعیف کرده و ثبات بلندمدت بازار ارز را با چالش مواجه ساخته است.

• تحلیل
• آلومینیوم

تحولات ساختاری بازار جهانی آلومینیوم، در کنار افزایش تقاضا برای محصولات ویژه، ضرورت بازنگری در الگوهای سرمایه‌گذاری و توسعه زنجیره این صنعت را بیش از هر زمانی ایجاد کرده است، به طوری که حرکت به سمت تکمیل زنجیره و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر، فرصت‌های کلیدی برای سرمایه‌گذاری در صنعت آلومینیوم تلقی می‌شود. در این میان، شرکت آلومینای ایران با اتکا به جایگاه راهبردی خود در زنجیره ارزش، مسیر هدفمندی را برای سرمایه‌گذاری‌های خود ترسیم کرده است تا بتواند نقش موثرتری را در صنعت آلومینیوم کشور ایفا کند. توسعه ظرفیت تولید آلومینا و شمش آلومینیوم و تنوع‌بخشی به سبد محصولات از طریق سرمایه‌گذاری در طرح‌های پژوهشی و توسعه‌ای برخی از مهمترین اقدامات این شرکت در این راستا به شمار می‌آید. توجه به این مسائل کلیدی، با ایجاد افق‌های جدید برای سودآوری و خلق ارزش مضاعف، منجر به حفظ پایداری تولید و ارتقای رقابت‌پذیری شرکت آلومینای ایران می‌شود.

• تحلیل
• محصولات میانی فولاد خام

در سال‌های اخیر، دیدگاه‌های توسعه‌محور در صنعت فولاد به سمت تحولات تکنولوژیکی و فناورانه تغییر جهت داده است که این مسئله فرصت‌های جدیدی را برای سرمایه‌گذاری در این صنعت فراهم می‌کند. در شرایطی که این صنعت در نقطه عطف تاریخی خود قرار دارد و در عین حال، تولیدکنندگان فولاد کشور با چالش‌ها و محدودیت‌های بسیاری دست‌وپنجه نرم می‌کنند، شرکت فولاد هرمزگان در مسیر‎ سرمایه‌گذاری‌های هدفمند برای عبور از محدودیت‌ها و افزایش رقابت‌پذیری حرکت می‌کند. بنابراین، دیدگاه‌های این شرکت معطوف به توسعه فناورانه و تنوع‌بخشی به سبد محصولات از طریق تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر شده است. طراحی و تولید محصولات ارزش‌افزا و حرکت به سمت فولادهای پیشرفته، ضمن ایجاد بستر مناسب برای نقش‌آفرینی موثرتر در بازارهای داخلی و بین‌المللی، منجر به تقویت توان رقابتی فناورانه شرکت فولاد هرمزگان می‌شود.

• تحلیل
• مس

در محیط رقابتی و پرتلاطم کسب‌وکارهای امروز، سرمایه‌گذاری خطرپذیر عامل مهمی برای به ثمر رساندن پروژه‌های نوآورانه و خلاقانه و ایجاد مزیت‌های رقابتی برای بنگاه‌های اقتصادی به شمار می‌آید و می‌تواند بستر مناسبی را برای توسعه فناروانه و نوآورانه فراهم کند. با توجه به این مسئله، شرکت ملی صنایع مس ایران برنامه‌های منسجم و هدفمندی را برای ورود به حوزه انجام سرمایه‌گذاری خطرپذیر در دستور کار دارد. برگزاری رویداد ملی ایده‌های نوآورانه و فناورانه زنجیره مس اولین گام این شرکت در این خصوص به شمار می‌آید. این رویداد با بسترسازی برای تقویت ارتباط با استارت‌آپ‌‎ها و مراکز علمی و پژوهشی کشور و ایجاد پیوند بین علم و فناوری نه‌تنها منجر به ایجاد اکوسیستم نوآوری در مقیاس ملی می‌شود، بلکه فرصت‌های جدیدی را برای توسعه فناورانه و تحقق چشم‌اندازهای فملی مبنی بر تبدیل شدن به رهبر منطقه‌ای و تولید مس سبز ایجاد می‌کند.

• یاد‌داشت
• آهن اسفنجی, محصولات میانی فولاد خام

صنعت فولاد ایران در نقطه عطف تحولات و پیشرفت‌های تکنولوژیکی قرار دارد که این مسئله ضرورت عبور از الگوهای سنتی تولید و حرکت به سمت سرمایه‌گذاری‌های هدفمند، فناورانه و مبتنی بر مزیت‌های سرزمینی را دوچندان کرده است. در این میان، شرکت صنعت فولاد شادگان با تمرکز بر تکمیل زنجیره ارزش، توسعه زیرساخت‌های انرژی، به‌روزرسانی تکنولوژی تولید، ارتقای بهره‌وری و حرکت به سوی تحقق تولید فولاد سبز و هوشمند، سرمایه‌گذاری‌های هدفمندی را دنبال می‌کند که این مسئله نه‌تنها پایداری تولید، توان سودآوری و قدرت رقابت این شرکت را تقویت می‌کند، بلکه جایگاه آن را در توسعه فراگیر و همه‌جانبه زنجیره فولاد کشور و نقش‌آفزینی در بازارهای صادراتی ارتقا می‌دهد.

• تحلیل
• سنگ‌آهن

در سال‌های گذشته، سیاست‌های ارزی مختلفی با هدف کنترل تورم و حمایت از تولید اتخاذ شد، اما تجربه نشان داده است این سیاست‌ها که عمدتا ماهیتی کنترلی داشته‌اند، در بلندمدت نتایج مورد انتظار برآورده نشده است. با توجه به این مسئله، حرکت به سمت نظام ارز تک‌نرخی، به‌ عنوان اصلاح ساختار ارزی در دستور کار قرار گرفته است که می‌تواند زمینه شکل‌گیری رقابت بر پایه قیمت‌های واقعی را فراهم کند؛ هر چند که این گذار در کوتاه‌مدت شوک‌های هزینه‌ای و تورمی را برای صنایعی نظیر فولاد به دنبال دارد. عملکرد زنجیره فولاد به عنوان یکی از پیشران‌های اقتصادی تحت تاثیر آثار دوگانه این سیاست قرار می‌گیرد، به نحوی که از یک ‌سو با افزایش هزینه‌های تولید بر نقدینگی و سودآوری بنگاه‌ها فشار وارد می‌شود و از سوی دیگر با تقویت مزیت‌های صادراتی و افزایش شفافیت در عملکرد، بستر مناسبی برای توسعه صادرات فراهم می‌گردد.

• تحلیل
• آهن اسفنجی, سنگ‌آهن, محصولات میانی فولاد خام

سیاست‌های جدید دولت در خصوص هدایت بازار ارز به سمت تک نرخی شدن، نقطه عطفی در مناسبات مالی و ساختار اقتصادی کشور به شمار می‌آید که پیامدهای مثبت و منفی آن به‌ صورت مستقیم در زنجیره فولاد نمود می‌یابد. این تحولات، علی‌رغم افزایش شفافیت و حذف رانت‌های پنهان در بلندمدت، ساختار هزینه‌ها، توان نقدینگی، درآمدها و الگوهای سرمایه‌گذاری بنگاه‌ها را نیز دستخوش تغییرات چشمگیری می‌کند. طبعا، عملکرد شرکت معدنی و صنعتی چادرملو نیز از تبعات مثبت و منفی این سیاست تاثیر می‌پذیرد، اما برخورداری از زنجیره ارزش یکپارچه و ارائه سبد متنوع محصولات امتیازهای ویژه‌ای محسوب می‌شوند تا این شرکت با تمرکز بر مدیریت ریسک و افزایش بهره‌وری و رقابت‌پذیری، در این گذار تحول‌آفرین، جایگاه خود را در زنجیره ارزش تقویت کند.

• یاد‌داشت
• معدن

حرکت اقتصاد ایران به سمت حذف نظام چندنرخی ارز، یکی از مهمترین اصلاحات ساختاری در حوزه سیاست‌گذاری کلان به شمار می‌آید که می‌تواند مناسبات تولید، تجارت و سرمایه‌گذاری را بر پایه شرایط واقعی بازار تعریف کند. سیاست تک‌نرخی شدن ارز با هدف کاهش رانت، افزایش شفافیت و ارتقای کارایی در تخصیص منابع طراحی شده است، اما در کوتاه‌مدت پیامدهایی مانند افزایش هزینه تولید، فشار بر نقدینگی بنگاه‌ها و انتقال شوک به قیمت نهاده‌های کلیدی را به همراه دارد. در چنین بستری، صنعت فولاد، بیش از سایر صنایع در معرض آثار دوگانه این سیاست قرار می‌گیرد؛ سیاستی که موفقیت آن در ثبات پولی و وجود ابزارهای جبرانی و پوشش ریسک معنا پیدا می‌کند.

• یاد‌داشت
• معدن

سال‌هاست که فعالیت‌های معدنی و صنعتی در بستر شرایط تورمی پایدار تداوم یافته که این مسئله ریسک‌های محیط کسب‌وکار را افزایش داده و سرمایه‌گذاری برای آینده را دشوار کرده است. در چنین شرایطی، حذف ارز ترجیحی، به منظور اصلاح ساختار اقتصادی ایران در دستور کار قرار گرفته است. با این حال، اجرای این سیاست نقاب از چهره‌ بیماری مزمن اقتصادی برداشت؛ بیماری‌ای که ریشه در معماری معیوب نظام ارزی و تورم ساختاری کشور دارد. در واقع این تصمیم در بستری اجرا شد که شکاف بزرگی میان ثبات نرخ ارز و انتظارات تورمی وجود داشت و این مسئله به پایداری تورم در کالبدی متفاوت دامن زد. در این شرایط پرریسک، هزینه‌های تولید و به تبع آن بهای تمام‌شده محصول افزایش می‌یابد و با افت حاشیه سود بنگاه‌های اقتصادی، انگیزه سرمایه‌گذاری برای توسعه کاهش پیدا می‌کند.

• تحلیل
• آهن اسفنجی, صنعت, محصولات میانی فولاد خام

شرکت بین‌المللی مهندسی ایران (ایریتک) طی دهه‌های گذشته نقشی محوری در گذار صنعت فولاد کشور از وابستگی فناورانه به مرحله خلق و توسعه دانش فنی ایفا کرده است. این شرکت با تمرکز بر انتقال فناوری، بومی‌سازی دانش فنی و تربیت نیروی انسانی متخصص، توانسته است ظرفیت طراحی، اجرا و توسعه واحدهای پیشرفته فولادی را در داخل کشور نهادینه کند. شرکت ایریتک با اجرای پروژه‌های بزرگ‌مقیاس صنعتی، رویکرد دانش‌محور، بومی‌سازی فناوری و حضور فعال در تحولات جهانی فولاد، به یکی از بازوهای کلیدی توسعه صنعتی و خودکفایی فناورانه ایران تبدیل شده است. شرکت ایریتک همچنین نقش موثری در ارتقای جایگاه کشور در زنجیره جهانی فناوری‌های صنعت فولاد ایفا می‌کند و از این رو، باید اذعان داشت که این شرکت نه فقط یک پیمانکار صنعتی، بلکه شریک استراتژیکی در مسیر توسعه صنعت فولاد ایران به شمار می‌آید.

• تحلیل
• آهن اسفنجی, سنگ‌آهن

صنعت فولاد در جایگاه یکی از مولفه‌های کلیدی رشد اقتصادی پایدار ملی و منطقه‌ای، بسترساز رونق و تحول صنعتی کشور به شمار می‌آید. در همین راستا شرکت فولاد غدیر نی‌ریز با نگاهی عمیق به توسعه متوازن و تکمیل زنجیره ارزش در مسیری گام برداشته است تا بتواند از این طریق، نقش موثر و پررنگ‌تری را در صنعت فولاد ایفا کند. در این راستا، پروژه‌های توسعه‌ای مختلفی توسط این شرکت در دست اجرا قرار گرفته که در این میان، واحد فولادسازی این شرکت به بهره‌برداری رسیده و در مدار تولید قرار گرفته است. گفتنی است احداث واحدهای تولید کنسانتره و گندله و همچنین تملک محدوده‌ معدنی نیز در دستور کار این شرکت قرار دارند. بازتاب نگاه فراگیر و بلندمدت شرکت فولاد غدیر نی‌ریز را می‌توان در عملکرد آن و دستیابی به رکوردهای تولید محصولات مشاهده کرد.

• یاد‌داشت
• سنگ‌آهن, صنعت

صنعت فلزات در دهه پیش رو با فشار فزاینده‌ای از سوی الزامات زیست‌محیطی، جرائم انتشار کربن، محدودیت‌های انتشار آلاینده‌ها و انتظارات بازار جهانی مواجه خواهد بود. این در حالی است که در فرایندهای حرارتی و احتراقی با محدودیت‌های مستقیم و بیشتری مواجه خواهند بود و صنعت فولاد یکی از مهمترین اهداف الزامات زیست‌محیطی است. به همین دلیل اهمیت الزامات بهینه در راستای کنترل انتشار کربن و سایر آلاینده‌ها در زنجیره تامین و تولید فولاد ضروری به نظر می‌رسد. یکی از فرایندهای زنجیره تامین فولاد گندله‌سازی است که سهم قابل توجهی در انتشار آلاینده‌هایی نظیر NOx و CO۲ دارد. به همین منظور بهینه‌سازی عملیات احتراق در راستای کاهش آلاینده‌های زیست‌محیطی با بهینه‌سازی مصرف انرژی ضروری به نظر می‌رسد. سیستم مدیریت مشعل (BMS) یک سیستم کنترل حیاتی در محیط‌های صنعتی است که برای نظارت، کنترل و حفاظت از عملکرد ایمن مشعل¬ها و کوره‌ها طراحی شده است. هدف اصلی BMS اطمینان از راه‌اندازی، عملیات و خاموش کردن ایمن تجهیزات احتراق است تا از حوادث خطرناک مانند انفجار و آتش سوزی جلوگیری کند. این سیستم با پیاده‌سازی اقدامات ایمنی، تشخیص شعله و عیب‌یابی خطا، نقش مهمی در ارتقای ایمنی عملیاتی و کارایی در صنایع مختلف ایفاد می‌کند. این سیستم نوین مشعل‌ها، ضمن ارتقا کنترل عملیات، نقش قابل توجهی در کاهش تولید NOx دارد. به همین منظور این گزارش مروری سعی در معرفی مزایا، معایب، فرصت‌ها و چالش‌های استفاده از آن در فرایند گندله‌سازی به روش بستر متحرک دارد، تا ضمن بررسی ارزشمندی فرصت سرمایه‌گذاری، اثر عملکردی آن در کاهش هزینه‌های بهره‌برداری، میزان انتشار کربن، میزان انتشار آلاینده‌های زیست‌محیطی، بهره‌وری انرژی و افزایش کیفیت محصول را نیز درنظر بگیرد.

• یاد‌داشت
• سنگ‌آهن

شرکت معدنی و صنعتی گهرزمین به‌ عنوان یکی از بازیگران کلیدی بخش معدن و صنایع معدنی، طی سال‌های اخیر نقشی فراتر از یک تامین‌کننده سنتی مواد اولیه صنعت فولاد ایفا کرده و با اتخاذ رویکردی توسعه‌محور، به یکی از ارکان موثر زنجیره ارزش فولاد کشور تبدیل شده است. برخورداری از ذخایر عظیم و باکیفیت سنگ‌آهن، ظرفیت بالای استخراج و سهم قابل توجه در تامین خوراک فولادسازان، جایگاه این شرکت را در بخش بالادست زنجیره فولاد تثبیت کرده است. در کنار این مزیت، توسعه پایدار تولید کنسانتره و گندله، رشد معنادار فروش داخلی و جهش چشمگیر صادرات، بیانگر توان عملیاتی و رقابت‌پذیری بالای شرکت گهرزمین است. نقطه عطف عملکرد این شرکت، ورود هدفمند آن به حلقه‌های میانی و نهایی زنجیره فولاد از طریق سرمایه‌گذاری در تولید شمش و اجرای پروژه احیای مستقیم بردسیر است؛ اقدامی که مسیر گذار از خام‌فروشی به خلق ارزش افزوده بالاتر را در این مجموعه هموار کرده است.